رمضان، بهار انتظار
۱۱ فروردين ۱۳۸۴


ابراهيم شفيعى سروستانى
ماه خدا با بركت، رحمت ومغفرت الهى به بندگان خدا روى‏مى‏آورد و همگان را به مهمانى خدافرامى‏خواند; ماهى كه روزهايش‏بهترين روزها، شبهايش بهترين‏شبها و ساعتهايش بهترساعتهاست; (1) ماهى كه در لحظه‏لحظه‏اش خدا جارى است و هرآنش‏سرمايه‏اى است كه بايد چون جان‏پاسش داشت و آن را براحتى از كف‏نداد.
مگر مى‏توان غير از ماه مبارك‏رمضان، ماهى را پيدا كرد كه يك‏شب از شبهاى آن ارزشى فزونتر ازهزار ماه داشته باشد؟ (2)

مگر مى‏توان غير از اين ماه،ماهى را سراغ گرفت كه در سرتاسرآن درهاى بهشت‏بر روى مردمان‏گشوده و درهاى دوزخ بر روى آنان‏بسته باشد؟ (3)

مگر مى‏توان ماه ديگرى را نشان‏داد كه در آن نفس كشيدن حكم‏تسبيح و خوابيدن حكم عبادت داشته‏باشد؟ (4)

پس بياييد قدر اين ماه را بيشتربدانيم و پيش از آنكه لحظه‏هاى‏ارزشمندش سپرى شود ازچشمه‏سار جوشان آن خود راسيراب كنيم.

رمضان، بهار قرآن و بهار دعا ومناجات به درگاه پروردگار بى‏نيازاست. در هيچ ماهى به اندازه ماه‏مبارك رمضان دعا، مناجات، ذكر ونمازهاى مستحبى وارد نشده است.هر روز آن، دعايى خاص و هر شبش‏نماز و ذكرى ويژه خود دارد.

اما رمضان، بهار انتظار نيزهست; چرا كه در دعاها و مناجاتهاى‏اين ماه به همان اندازه كه روح بندگى‏و تضرع به درگاه خداوند و طلب‏آمرزش و رستگارى از او موج‏مى‏زند; روح انتظار و اميد فرارسيدن دولت كريمه اهل بيت، عليهم‏السلام، نيز جارى است.

با بررسى اجمالى اعمال ماه‏مبارك رمضان روشن مى‏شود كه‏علاوه بر تضرع و بندگى در پيشگاه‏خالق هستى دو موضوع ديگر نيز درمجموع اين اعمال مورد توجه جدى‏قرار گرفته است; كه عبارتند از:1- نقش امام و حجت الهى در جهان‏هستى; 2- انتظار و آمادگى براى‏ظهور دولت كريمه اهل بيت،عليهم‏السلام.

در اينجا براى روشنتر شدن‏موضوع به برخى از دعاها ومناجاتهايى كه اين دو موضوع درآنها تجلى يافته است، اشاره‏مى‏كنيم.

1. نقش امام و حجت الهى در جهان‏هستى
در اعتقاد شيعه امامت تنها به‏امور شرعى و اعتقادى مردم و ياحتى امور اجتماعى و سياسى‏محدود نمى‏شود، بلكه امام به عنوان‏حجت‏خدا در عالم تكوين نيز نقش‏داشته و واسطه فيض الهى به بندگان‏است. به عبارت ديگر آنچه كه‏خداوند در عالم هستى مقدر فرموده‏از مجراى امام و حجت عصر برمردم جارى و سارى مى‏شود. و ازاين رو است كه در زيارت جامعه‏كبيره، كه از امام هادى، عليه‏السلام،نقل شده خطاب به ائمه معصومين، عليهم‏السلام، عرض مى‏كنيم:

... بكم فتح الله و بك يختم، وبكم ينزل الغيث و بكم يمسك‏السماء ان تقع على الارض الاباذنه و بكم ينفس الهم و يكشف‏الضر و... (5)

... خداوند، [هستى را] به وسيله‏شما آغاز كرد و به وسيله شما [نيز]به انجام مى‏رساند. او به وسيله شماباران را نازل مى‏كند و به وسيله شما،تا زمانى كه خود اراده كند، آسمان رااز اينكه بر زمين فروافتد، نگاه مى‏داردو هم به وسيله شما غم و اندوه رابرمى دارد و سختيها را برطرف‏مى‏سازد.

و يا در زيارت مطلقه حضرت‏اباعبدالله، حسين بن على،عليهماالسلام، كه از امام صادق،عليه‏السلام، نقل شده، خطاب به آن‏وجود مقدس و ديگر ائمه هدى،عليهم‏السلام، مى‏گوييم:

... ارادة الرب فى مقادير اموره‏تهبط اليكم و تصدر من بيوتكم. (6)

اراده پروردگار در همه آنچه اومقدر داشته به شما محول شده و ازخانه‏هاى شما صادر مى‏شود.

با توجه به اين بينش و اين اعتقادنسبت‏به امامان معصوم و حجتهاى‏الهى، عليهم‏السلام، است كه شب قدرمفهوم مى‏يابد; شبى كه فرشتگان وروح به اذن پرودگار خويش «كل‏امر» يا برنامه يك ساله جهان هستى‏را بر كسى كه از سوى خداوند به‏ولايت‏برگزيده شده عرضه‏مى‏دارند. چنانكه در روايتى كه ازپيامبر اكرم، صلى‏الله‏عليه‏واله، نقل‏شده آمده است:

امنوا بليلة القدر، فانه ينزل‏فيها امرالسنة و ان لذلك ولاة من‏بعدى على بن ابى طالب و احدعشر من ولده. (7)

به شب قدر ايمان بياوريد همانا دراين شب امور يك سال (همه آنچه دريك سال واقع مى‏شود) نازل مى‏گردد وبراى اين موضوع پس از من‏پيشوايانى وجود دارند كه عبارتند از:على‏بن‏ابى‏طالب و يازده تن از نوادگان‏او.

بنابراين، ماه مبارك رمضان كه‏شب مقدس قدر را در خود جاى داده‏است فرصت مناسبى است‏براى‏توجه دادن مردمان به جايگاه‏برجسته حجتهاى الهى،عليهم‏السلام، به طور عام، و امام‏عصر و حجت زمان، عليهم‏السلام،به طور خاص، در عالم هستى ويادآورى وظيفه‏اى كه آنان نسبت‏به‏اين واسطه‏هاى فيض خداوندى‏دارند.

مرحوم مجلسى، قدس‏سره، دربيان اعمال ماه مبارك رمضان‏مى‏گويد:

از جمله وظايفى كه در هر شب (ماه‏رمضان) مقرر شده اين است كه بنده‏در آغاز هر دعاى نيكو و در پايان هرعمل پسنديده آن كس را كه جانشين‏خداوند، جل‏جلاله، در ميان بندگان وسرزمينهاى او مى‏داند، ياد كند; زيراآن جانشين عهده‏دار همه نيازمنديهاى‏روزه‏دار است; از خوراكى وآشاميدنى او گرفته تا همه آنچه كه اودر نظر دارد; يعنى همه اسباب ووسايلى كه در اختيار جانشين‏پروردگار بزرگ (رب الارباب) است.همچنين هر روزه‏دار وظيفه دارد كه‏آن جانشين خدا را، به آنچه كه‏شايسته مانند اوست، دعا كند; ومعتقد باشد كه خداوند، جل‏جلاله، وجانشين او بر او منت گذاشته‏اند كه‏چنين جايگاه و منزلتى را به اوبخشيده‏اند. (8)

مرحوم مجلسى پس از اين‏عبارت روايتى را از «ابن‏ابى‏قره‏» نقل‏مى‏كند كه در آن به نقل از صالحين،عليهم‏السلام، چنين آمده است:

در شب بيست و سوم ماه رمضان،ايستاده و نشسته و در هر حالى كه‏هستى، و همچنين در تمام اين ماه و به‏هر صورت ممكن، بلكه در تمام مدت‏روزگارت، پس از بزرگداشت نام‏خداى تعالى و درود و صلوات برپيامبر و خاندان او بگو:

اللهم كن لوليك القائم بامرك،محمدبن الحسن المهدى عليه وعلى آبائه افضل الصلاة والسلام، فى هذه الساعة و فى كل‏ساعة، وليا و حافظا و قائدا وناصرا و دليلا و مؤيدا حتى‏تسكنه ارضك طوعا و تمتعه فيهاطولا و عرضا....

خداوندا، ولى و برپاكننده امرت،محمد، زاده حسن، مهدى را، كه برترين‏درودها و سلامها بر او و پدرانش باد،در اين ساعت و درهمه ساعتها،سرپرست، نگهدار، راهبر، ياور،راهنما و پشتيبان باش تا او را [نه ازسر زور بلكه] به اختيار [مردم] درزمين جايگاه بخشى و او را در درازا وپهناى زمين بهره‏ور و كامران سازى. (9)

با توجه به آنچه كه گذشت‏برهمه ما لازم است كه در فرصت‏به‏دست آمده در ماه مبارك رمضان ازيك سو به نقش و جايگاهى كه‏حضرت بقية‏الله الاعظم، ارواحنافداه،به عنوان حجت‏خدا و امام عصر درسراسر جهان هستى و در زندگى‏همه انسانها دارند، توجه كنيم و آن‏را بدرستى بشناسيم; و از سويى‏ديگر به وظيفه و تكليفى كه در برابرآن و جود مقدس كه ولى نعمت همه‏ما و واسطه همه فيوضات الهى‏هستند بخوبى واقف شويم و بدانيم‏كه همه نعمتها و بركتهاى الهى به‏سبب وجود ايشان بر ما جارى شده‏و بنابراين بى‏توجهى و غفلت نسبت‏به آن حضرت، ناسپاسى وقدرناشناسى بزرگى است كه‏خداوند بسادگى از آن نخواهدگذشت.

2. انتظار و آمادگى براى ظهوردولت كريمه اهل بيت، عليهم‏السلام
در تعدادى از دعاهايى كه در ماه‏مبارك رمضان وارده شده موضوع‏انتظار و آمادگى براى ظهور موردتوجه قرار گرفته كه در اينجا به‏برخى از آنها اشاره مى‏كنيم:

1-2 دعاى افتتاح
يكى ازدعاهايى كه خواندن آن در هر شب‏ماه رمضان سفارش شده، دعاى‏افتتاح است. نكته قابل توجه در مورددعاى مذكور اين است كه بيش از يك‏سوم آن به دعا براى گشايش وپيروزى قائم ال محمد، عليه‏السلام;درخواست ظهور دولت كريمه اهل‏بيت، عليهم‏السلام; و نجواى عاشقانه‏در فراغ ولى زمان و شكايت از غيبت‏و دورى او، اختصاص دارد.

در قسمتى از دعاى افتتاح چنين‏مى‏خوانيم:

اللهم و صل على ولى امرك‏القائم المؤمل والعدل المنتظر وحفه بملائكتك المقربين و ايده‏بروح القدس يا رب العالمين;اللهم اجعله الداعى الى كتابك والقائم بدينك استخلفه فى الارض‏كما استخلفت الذين من قبله...

خدايا! بر ولى امرت، آن قيام كننده‏مورد آرزو و آن عدالت مورد انتظاردرود فرست و او را با فرشتگان‏مقربت در برگير و با روح القدس يارى‏كن; اى پروردگار جهانيان. خدايا، او رافراخواننده به سوى كتابت وبرپاكننده دينت قرار ده و او را برروى زمين جانشين قرار ده، چنانكه‏كسانى را كه پيش از او بودند جانشين‏قرار دادى...

و باز در همين دعا مى‏خوانيم:

اللهم انا نرغب اليك فى دولة‏كريمة تعزبها الاسلام و اهله وتذل بها النفاق و اهله و تجعلنافيها من الدعاة الى طاعتك و القادة‏الى سبيلك و ترزقنا بها كرامة‏الدنيا و الاخرة... (10)

خدايا ما براستى آرزو داريم از تودولت‏بزرگمنشى را كه به واسطه آن‏اسلام و اهل آن را عزيز گردانى و نفاق‏و اهل آن را خوار و ذليل گردانى. و درآن دولت ما را از جمله كسانى قراردهى كه به سوى طاعت تو فرامى‏خوانند و به راه تو راهبرى مى‏كنند. به‏واسطه آن دولت كرامت و بزرگوارى‏را در دنيا و آخرت روزى ما قرار ده...

گفتنى است كه اين بخش از دعاى‏افتتاح در دعاى مفصلى كه از امام‏صادق، عليه‏السلام، در هنگام دخول‏ماه مبارك رمضان وارد شده نيزآمده است. (11)

2-2 دعاى حج
يكى ديگر از دعاهاى ماه مبارك‏رمضان كه مضمون انتظار وآمادگى براى ظهور در آن موج‏مى‏زند دعايى است كه مرحوم شيخ‏عباس قمى، قدس‏سره، در «مفاتيح‏الجنان‏» از آن به عنوان «دعاى حج‏»ياد كرده است.

مرحوم كلينى، قدس‏سره، اين‏دعا را از امام جعفر صادق،عليه‏السلام، نقل كرده و خواندن آن‏در همه ايام مبارك رمضان توصيه‏نموده است. در بخشى از اين دعاچنين مى‏خوانيم:

و اسئلك ان تجعل وفاتى قتلافى سبيلك تحت راية نبيك مع‏اوليائك و اسئلك ان تقتل بى‏اعدائك و اعداء رسولك ... (12)

و از تو مى‏خواهم كه مرگ مراكشته شدن در راه خودت، زير پرچم‏پيامبرت و همراه با بندگان خاص‏خود، قرار دهى، و از تو مى‏خواهم كه‏دشمنانت و دشمنان پيامبرت را به‏دست من نابود سازى...

چنانكه برخى مفسران كتاب‏«الكافى‏» گفته‏اند مراد از پرچم‏پيامبر، صلى‏الله‏عليه‏واله، در اين دعاهمان پرچمى است كه در حال‏حاضر در اختيار حضرت قائم،عليه‏السلام، است. اين احتمال هم‏وجود دارد كه چون پرچم پيامبر وپرچم قائم هر دو در حق بودن‏مشتركند از پرچم قائم به عنوان‏پرچم پيامبر ياد شده است. (13)

دعاهاى ديگرى نيز در اين ماه‏وجود دارد كه در آنها به نوعى به‏موضوع انتظار و آرزوى برپايى‏دولت كريمه اهل بيت، عليهم‏السلام،اشاره شده است. دولتى كه در پناه‏آن همه فقرا بى نياز مى‏گردند، همه‏گرسنگان سير مى‏شوند; همه‏برهنگان پوشيده مى‏شوند; همه‏بدهكاريها ادا مى‏گردد; از همه‏گرفتاران رفع گرفتارى مى‏شود وبالاخره همه امور مسلمانان اصلاح‏مى‏گردد. اميدواريم كه در فرصت‏ديگرى بتوانيم با تفصيل بيشترى به‏بررسى اين دعاها بپردازيم.

در پايان يادآورى مى‏كنيم كه‏يكى از نشانه‏هاى اصلى ظهور; يعنى‏نداى آسمانى نيز در ماه رمضان رخ‏مى‏دهد. چنانكه در روايتى كه از امام‏باقر، عليه‏السلام، نقل شده آمده‏است:

آن نداى آسمانى برنخواهد خاست‏مگر در ماه رمضان كه ماه خداست. آن‏ندا از جبرييل است كه خطاب به مردم‏سرداده مى‏شود و نام قائم را در همه‏جا طنين انداز مى‏سازد، تا آنجا كه همه‏ساكنان زمين از شرق تا به غرب، آن‏ندا را خواهند شنيد. از وحشت‏شنيدن‏آن ندا هركس كه در خواب فرورفته‏بيدار مى‏شود و هر كس برپا ايستاده‏ناچار به نشستن مى‏شود و هركس برزمين نشسته، بناگاه از جاى‏برمى‏خيزد. پس رحمت الهى بركسى‏باد كه اين ندا را بشنود و به آن پاسخ‏گويد. (14)

اميد كه خداوند به همه ما توفيق‏دهد كه آن نداى آسمانى را درك‏كنيم و آن را چنانكه شايسته است‏پاسخ گوييم و در خيل ياران حضرت‏مهدى، عليه‏السلام، درآييم.ان‏شاءالله


پى‏نوشتها:

1. برگرفته از خطبه شعبانيه رسول اكرم،صلى‏الله‏عليه‏واله، ر.ك: المجلسى،محمدباقر، بحارالانوار، ج‏93، ص‏356. به‏نقل از: الصدوق، محمدبن على بن الحسين،عيون احبارالرضا، عليه‏السلام، ج‏1، ص‏295.

2. ر.ك: سوره قدر (97)، آيه 3.

3 و 4. برگرفته از خطبه شعبانيه رسول‏اكرم، صلى‏الله‏عليه‏واله، ر.ك: المجلسى،محمدباقر، همان، ص‏356 - 357.

5. ر.ك: قمى، شيخ عباس، مفاتيح‏الجنان،زيارت جامعه كبيره، به نقل از: الصدوق،محمدبن‏على‏بن‏الحسين، همان.

6. ر.ك: قمى،شيخ عباس، همان، زيارت‏مطلقه امام حسين، عليه‏السلام، زيارت اول،به نقل از: الكلينى، محمدبن‏يعقوب، الكافى.

7. الكلينى، محمدبن‏يعقوب، همان، ج‏1، ص‏533، ح‏12; المنير، محمدبن محمدبن‏النعمان، الارشاد فى معرفة حجج الله على‏العباد، ج‏2، ص‏345 - 346.

8. المجلسى، محمدباقر، همان، ج‏94، ص‏348- 349، به نقل از: ابن طاووس، السيدعلى،اقبال الاعمال، ص‏86.

9. همان، ص‏349; همچنين ر.ك: الكلينى،محمدبن يعقوب، همان، ج‏4، كتاب الصيام،باب فى ليلة‏القدر، ص‏162، ج‏4. مرحوم‏كلينى اين روايت را به نقل از محمدبن عيسى‏و او نيز با اسناد خود از صالحين،عليهم‏السلام، نقل كرده است. در اين روايت‏دعاى مزبور به اين صورت آمده است:«اللهم كن لوليك فلان بن فلان فى هذه‏الساعة و فى كل ساعة وليا و حافظا وناصرا و دليلا و قاعدا و عونا [عينا] حتى‏تسكنه ارضك طوعا و تمتعه فيها طويلا».

10. قمى، شيخ عباس، همان.

11. ر.ك: المجلسى، محمدباقر، همان، ج‏94،ص‏332

12. الكلينى، محمدبن‏يعقوب، همان، ج‏4،كتاب‏الصيام، باب مايقال فى مستقبل شهررمضان، ص‏74، ح‏6; همچنين ر.ك: قمى،شيخ عباس، مفاتيح‏الجنان.

13. ر.ك: همان

14. النعمانى، محمد بن ابراهيم، الغيبة، ص‏245.

مجله موعود شماره 17