بايدها و نبايدهاي گفتگو از فرهنگ مهدوي-2
۰۳ بهمن ۱۳۸۲
قسمت دوم
ابراهيم شفيعى سروستانى


 
اشاره:
در قسمت اول گفتيم كه تبليغ و ترويج فرهنگ مهدوى نيازمند كسب تواناييها و آمادگيهاى مختلفى است كه در مجموع مى توان آنها را به دو دسته »بايسته هاى عملى« و »بايسته هاى نظرى« تقسيم كرد. در مورد بايسته هاى عملى به طور اجمال گفتيم كسى كه مى خواهد ديگران را به سوى امام زمان (ع) فرا خواند بايد خود بيش و پيش از ديگران با آن حضرت رابطه معنوى داشته باشد. در مورد كم وكيف اين رابطه معنوى هم كمى صحبت كرديم. اما در مورد بايسته هاى نظرى تنها به اين نكته اشاره كرديم كه مبلّغ فرهنگ مهدوى بايد امام زمان خود را به خوبى بشناسد و بداند آن امام چه راه و هدفى را دنبال مى كند و چه حرف و سخنى براى امروز و فرداى شيعيان خود دارد، تا از اين طريق هم خود از نادانى، تيرگى وگمراهى رهايى يابد و هم بتواند ديگران را به دانايى، روشنايى و رستگارى رهنمون سازد. حال سخن بر سر اين است كه امام مهدى (ع) را به چه روش و از طريق چه منابعى مى توان شناخت؟
 
 دو ديدگاه در شناخت امام زمان (ع)
شخصيت و ابعاد وجودى امام مهدى (ع) را از ديدگاههاى مختلف مى توان مورد مطالعه و بررسى قرار داد كه مهم ترين آنها»ديدگاه اعتقادى (كلامى) - تاريخى« و »ديدگاه فرهنگى - اجتماعى« است. پيش از آن كه به بررسى هر يك از ديدگاهها بپردازيم، لازم است يادآورى كنيم كه اين دو ديدگاه، مكمل يكديگرند و بدون شك نمى توان بدون شناخت درست اعتقادى - تاريخى از امام مهدى (ع) به شناخت فرهنگى - اجتماعى از آن حضرت دست يافت.
 
 1. ديدگاه اعتقادى - تاريخى 
در اين ديدگاه به طور عمده دو بعد از ابعاد شخصيت و زندگانى امام مهدى (ع) مورد توجه قرار مى گيرد: نخست اين كه آن حضرت، حجت خدا، تداوم بخش سلسله حجتهاى الهى و دوازدهمين امام معصوم از تبار امامان معصوم شيعه (ع) است كه در حال حاضر در غيبت به سر مى برند ؛ دوم اين كه ايشان شخصيتى است تاريخى كه در مقطع زمانى معينى از پدر و مادر مشخصى به دنيا آمده، حوادث متعددى را پشت سر گذاشته، با انسانهاى مختلفى درارتباط بوده و منشأ رويدادها و تحولات مختلفى در عصر غيبت صغرى بوده اند.
براين اساس در بيشتر كتابهايى كه با ديدگاه اعتقادى - تاريخى به بررسى شخصيت و ابعاد وجودى امام مهدى (ع) پرداخته اند با  سرفصلهاى مشابهى روبرو مى شويم كه برخى از مهم ترين آنها به قرار زير است:
1. لزوم وجود حجت الهى در هر عصر؛ 2. اثبات ولادت؛ 3. دلايل  امامت؛ 4. ويژگيهاى شخصى؛ 5. فلسفه غيبت؛ 6. نواب خاص؛ 7. راز طول عمر؛ 8. معجزات؛ 9. توقيعات (پيامها)؛ 10. نشانه هاى ظهور آن حضرت و...
قطعاً پرداختن به همه كتابهايى كه از قرنها پيش تاكنون با ديدگاه يادشده به رشته تحرير درآمده اند، در گنجايش اين مقاله نيست، پس به ناچار به ذكر عناوين و نويسندگان برخى از مهم ترين اين كتابها - كه در واقع مصادر اصلى فرهنگ مهدوى شيعى به شمار مى آيند - به ترتيب تاريخ اشاره مى كنيم.
شايان ذكر است كه برخى از اين كتابها در زمره مجموعه كتابهاى حديثى يا تاريخى شيعه اند كه بخشى را به بررسى ابعاد اعتقادى و تاريخى فرهنگ مهدوى اختصاص داده اند:
1. الكافى، ابى جعفر محمد بن يعقوب كلينى (درگذشته به سال 328 يا 329 ق)؛
همانطور كه مى دانيد كتاب الكافى جزء كتابهاى چهارگانه (كتب اربعه) روايى شيعه است كه در 8 جلد(عربى) به چاپ رسيده است.
اين مجموعه 8 جلدى شامل سه بخش كلى اصول (جلد 1 و 2)، فروع (جلد 3 - 7) و روضه (جلد 8) مى باشد كه »اصول كافى« دربردارنده روايات اعتقادى، »فروع كافى« در بردارنده روايات فقهى و عبادى و »روضه كافى« شامل، روايات اخلاقى است.
شايان ذكر است كه جلد اول و دوم كتاب الكافى كه مباحث اعتقادى را دربردارد، با عنوان اصول كافى در چهارجلد ترجمه شده و در دسترس همه علاقه مندان به معارف شيعى قرار گرفته است.1
بخش عمده اى از جلد اول (متن عربى) اين كتاب (صص 168-554) با عنوان »كتاب الحجّه« به بيان دلايل وجود حجت خدا در عالم هستى، ويژگيهاى امامان معصوم(ع)، دلايل امامت هر يك از امامان شيعه و تاريخ زندگانى آنها اختصاص يافته است.
عزيزانى كه علاقه مندند مباحث يادشده را از متن ترجمه شده جست وجو كنند مى توانند به جلد اوّل اين كتاب (صص 236-395) و جلد دوم آن مراجعه كنند.
2. كمال الدين و تمام النعمة، ابى جعفرمحمد بن على بن الحسين معروف به »ابن بابويه« و »شيخ صدوق« (در گذشته به سال 381 ق):
چنانكه مرحوم شيخ صدوق در مقدمه اين كتاب آورده است، امام مهدى (ع) در رؤيايى صادقه دستور تأليف كتاب يادشده را به ايشان داده اند.
كتاب كمال الدين و تمام النعمة كه يكى از مصادر منحصر به فرد موضوع مهدويت به شمار مى آيد، مشتمل بر يك مقدمه و 58 باب است. در مقدمه به پاسخ برخى شبهات در مورد امام مهدى (ع) پرداخته شده و در ابواب كتاب موضوعات متنوعى مورد بررسى قرار گرفته است. برخى از موضوعاتى كه در اين ابواب بررسى شده به شرح زير است: احوال كسانى كه عمرهاى طولانى داشته اند؛ دلايل نياز مردم به امام؛ رواياتى كه از پيامبر (ص) و امام معصوم (ع) در مورد غيبت امام دوازدهم وارد شده است؛ ميلاد امام مهدى (ع)؛ كسانى كه آن حضرت را ديده اند؛ توقيعاتى كه از امام مهدى(ع) رسيده است و...
اين كتاب نيز ترجمه شده و براى همگان قابل استفاده است.2
 3. كتاب الغيبة، ابن ابى زينب، محمّد بن ابراهيم بن جعفر، معروف به نعمانى (از علماى قرن چهارم هجرى قمرى)؛
 اين كتاب ياد شده مشتمل بر يك مقدمه و 26 باب است. نويسنده در مقدمه نسبتاً طولانى اين كتاب، به بيان دلايل و انگيزه تأليف كتاب پرداخته ودر ابواب مختلف آن موضوعاتى چون ضرورت شناخت امام(ع)؛ غيبت امام زمان(ع)؛ ويژگيها و خصائل حضرت صاحب(ع)؛ علائم پيش از ظهور؛ وضع شيعه هنگام قيام قائم(ع) و... را بررسى كرده است.
كتاب الغيبة نيز ترجمه شده و به همراه متن عربى در اختيار اهل پژوهش قرار گرفته است.3
 4. الإرشاد فى معرفة حجج اللَّه على العباد، محمدبن محمدبن نعمان معروف به »شيخ مفيد« (درگذشته به سال 413 ق).
اين كتاب مجموعه كاملى از تاريخ زندگانى و شرح احوال و اوصاف امامان شيعه است كه در يك مقدمه و 40 باب سامان يافته است. باب 35 تا 40 اين كتاب به امام مهدى(ع) اختصاص يافته و در آنهإ؛  موضوعاتى چون تاريخ ولادت؛ ادله امامت؛ معجزات و نشانه هاى ظهور آن امام بررسى شده است.
متن اصلى اين كتاب نيز چون چند كتابى كه پيش از اين از آنها ياد شد، به همراه ترجمه فارسى به چاپ رسيده است.4
شايان ذكر است كه شيخ مفيد(ره) رساله هاى مستقلى نيز در باب غيبت امام عصر(ع) و پاسخ به سؤالات و شبهات مطرح در اين زمينه دارند كه از آن جمله است:
الرسالة فى الغيبة5 (چهار رساله مستقل) و الفصول العشرة فى الغيبة6.
5. كتاب الغيبة، ابى جعفر محمدبن الحسن الطوسى، معروف به »شيخ طوسى« (درگذشته به سال 460 ق.)
اين كتاب كه در مجموعه معارف مهدوى شيعه جايگاه خاص و قابل توجهى دارد، از ديرباز مورد توجه علما و انديشمندان بوده و بسيارى از كسانى كه در سده هاى اخير به تأليف كتاب در اين زمينه پرداخته اند، از آن بهره بردارى كرده اند.
چنانكه شيخ طوسى (ره) در مقدمه كتاب آورده است، ايشان اين كتاب را براى بررسى مباحث مختلف مرتبط با غيبت حضرت صاحب الزمان (ع)، دليل آغاز غيبت و علت استمرار آن و همچنين پاسخ به شبهات و سؤالاتى كه در اين زمينه ها از سوى مخالفان مطرح مى شده، به رشته تحرير درآورده اند.
اين كتاب نيز چون برخى ديگر از كتابهايى كه از آنها ياد شد، ابتدا به مسئله امامت امام عصر(ع) در زمان غيبت و دلايل موجود در اين زمينه و همچنين اثبات تولد آن حضرت پرداخته و با ذكر برخى از توقيعاتى كه از سوى آن حضرت صادر شده، معرفى برخى از كسانى كه در دوران غيبت صغرى توفيق وكالت و نمايندگى از سوى امام مهدى (ع) را داشته اند و همچنين بيان برخى نشانه هاى ظهور مباحث خود را به پايان برده است.
كتاب ياد شده نيز ترجمه شده و براى كسانى كه توانايى استفاده از متن عربى را ندارند قابل استفاده است.7
6. إعلام الورى بأعلام الهدى8، ابى على الفضل بن الحسن الطبرسى معروف به »امين الاسلام طبرسى« (468-548 ق.). اين كتاب كه در دو جلد به چاپ رسيده دربردارنده تاريخ زندگانى، دلايل و معجزات و فضائل و مناقب پيامبر گرامى اسلام(ص) و اهل بيت عصمت و طهارت (ع) است. در بخش پايانى كتاب يادشده مباحث مختلف مرتبط با امام دوازدهم شيعيان در ضمن پنج باب به شرح زير بررسى شده است:
 باب اول: نام، كنيه، لقب، محل تولد، نام مادر امام دوازدهم و كسانى كه آن حضرت را ديده اند؛ باب دوم: رواياتى كه در زمينه امامت امام دوازدهم از پدران آن حضرت رسيده است؛ باب سوم: چگونگى استدلال به روايات براى اثبات امامت آن حضرت، دلايل و نشانه هايى كه در دوران غيبت صغرى از آن حضرت آشكار شده و دلالت بر امامت ايشان مى كنند، برخى از توقيعات (نامه ها و پيامهايى) كه از آن حضرت رسيده است، كسانى كه آن حضرت را ديده اند و يا وكيل ايشان بوده اند؛ باب چهارم: نشانه هاى سال و روز قيام قائم (ع)، سيره آن حضرت در زمان ظهور و خصال ظاهرى آن حضرت؛ باب پنجم: پاسخ به شبهات و پرسشهايى كه مخالفان مطرح مى كنند.
7. بحارالأنوار الجامعةلدرر اخبارالائمة الاطهار، محمدباقر مجلسى معروف به »علامه مجلسى« (1037-1111 ق.).
اين مجموعه: 110 جلدى، يكى از بزرگ ترين مجموعه هاى روايى شيعه به شمار مى آيد و دربردارنده روايات بسيارى در زمينه هاى مختلف اعتقادى، اخلاقى، فقهى، تاريخى و ... است. سه جلد از اين كتاب؛ يعنى جلدهاى 51 تا 53 با عنوان »تاريخ الحجة« به بررسى ابعاد مختلف زندگى امام عصر(ع)، از تولد تا غيبت و از غيبت تا ظهور اختصاص يافته و در آن بخش عمده اى از رواياتى كه در هر يك از اين زمينه ها از پيامبر اكرم (ص) و ائمه معصومين (ع) نقل شده، جمع آورى گرديده است.
مجلدات ياد شده كه دربردارنده مطالب جلد 13 از چاپهاى قديمى بحارالانوار است به دفعات ترجمه شده و براى همه علاقه مندان قابل استفاده است.9


 پى نوشتها:
 1. مترجم اين كتاب سيدجواد مصطفوى و ناشر آن دفتر نشر فرهنگ اهل بيت (ع) است.
 2. متن كامل كتاب كمال الدين و تمام النعمة توسط منصور پهلوان ترجمه و در سال 1380 از سوى سازمان چاپ و نشر دارالحديث و در سال 1382 از سوى انتشارات مسجد مقدس جمكران در دو جلد به همراه متن عربى منتشر شده است.
 3. اين كتاب توسط محمدجواد غفارى ترجمه و در سال 1376 از سوى نشر صدوق به همراه متن عربى منتشر شده است.
 4. اين كتاب توسط سيدهاشم رسولى محلاتى و ترجمه از سوى انتشارات علميه اسلاميه منتشر شده است.
 5. ر.ك: مصنفات الشيخ المفيد، ج 7.
 6. ر.ك: همان، ج 3.
 7. اين كتاب توسط شيخ محمد رازى ترجمه و با نام تحفه قدسى در علائم ظهور مهدى موعود (عج) در سال 1350 از سوى انتشارات كتابفروشى اسلاميه منتشر شده است.
 8. ترجمه نام اين كتاب اين است: »شناساندن پيشوايان هدايت به مردمان«
 9. جلد 13 بحارالانوار به دفعات ترجمه و منتشر شده است، كه معروف ترين آنها ترجمه آقاى على دوانى است كه با نام مهدى موعود از سوى انتشارات دارالكتب الاسلاميه منتشر شده است.
 اخيراً هم اين كتاب با ترجمه حسن بن محمد ولى اروميه اى از سوى انتشارات مسجد مقدس جمكران منتشر شده است


موعود جوان شماره 28