spacer
«مؤسسة فرهنگي موعود عصر(عج)»، معجم مؤلّفين مهدوي را به‌زودي منتشر مي‌کند.
ادامه مطالب ...
 
advertisement.png, 0 kB
Advertisement
spacer
spacer

عضویت در خبرنامه

جستجوگر سايت

جستجوگر گوگل


جست‌وجو در سايت موعود

مطالب مرتبط

addtomyyahoo4Subscribe in NewsGator OnlineAdd to My AOL
Subscribe with BloglinesAdd to netvibes
Add to Google

 
بررسى اسناد زيارت ناحيه مقدسه چاپ پست الكترونيكي
۲۹ ارديبهشت ۱۳۸۳

ناصرالدين انصارى قمى

زيارت ناحيه مقدسه، يكى از زيارات مشهور امام حسين(ع) است. اين زيارت در روز عاشورا و غير آن خوانده مى شود و به اصطلاح، از زيارات مطلقه است. اين زيارات، آموزه هايى از عشق، معرفت، سوز، حماسه و توسل زائر به شمار مى رود كه در عين مرثيه بودنش مسؤليت آفرين و حركت ساز است. اين زيارت، از امام زمان(ع) صادر شده است و صحنه كربلا و حادثه بزرگ عاشورا را به زيباترين وجه در مقابل چشمان اشكبار و قلب داغدار شخص زائر مجسم مى نمايد و او را در متن واقعه عاشورا قرار مى دهد. و آنگاه كه سراسر وجود انسان را سرشار از عشق و معرفت كرد، جانش را با تولّى و تبرى مأنوس مى سازد و سلام بر حسين و يارانش، و بيزارى از يزيد و يزيديان تاريخ را ورد قلب و زبانش مى نمايد.
اين زيارت با سلام بر پيامبران الهى و اولياى دين، ائمه اطهار(ع) آغاز مى شود سپس، با سلام بر امام حسين(ع) و ياران با وفايش ادامه مى يابد. پس از آن، به شرح كامل اوصاف و كردار امام حسين(ع) پيش از قيام، زمينه هاى قيام حضرت، شرح شهادت و مصايب آن حضرت، و عزادار شدن تمام عالم و موجودات زمينى و آسمانى مى پردازد. در پايان، با توسل به ساحت قدس ائمه اطهار و دعا در پيشگاه خداوند متعال، پايان مى پذيرد.
 
 مصادر زيارت ناحيه مقدسه
اين زيارت مسلماً از سوى امام معصوم(ع) صادر گرديده، و در كتب متقدمان و علماى شيعه از زمانهاى دور تاكنون، ثبت و ضبط شده است. نخستين كسى كه از اين زيارت در كتاب خويش نام برده، شيخ مفيد (م.413ق.) است كه آن را در كتاب مزار خويش جزء اعمال روز عاشورا ثبت كرده است. اكنون، اين كتاب در دست نيست؛ ولى علامه مجلسى مى نويسد:
 قال الشيخ المفيد - قدس الله روحه - فى كتاب المزار ماهذا الفظه: زيارة أخرى فى يوم عاشورا برواية اخرى، إذا أردت زيارته بها فى هذا اليوم فقف عليه (ع) و قل: السلام على صفوةاللَّه...1    پس از مفيد، شاگردش سيدمرتضى علم الهدى (م.436 ق.)، از آن در كتاب مصباح الزائر خويش - يا المصباح2  ياد كرد. اين كتاب هم، اكنون موجود نيست و تنها نشانه اى كه از آن در دست داريم، عبارات سيدبن طاووس در مصباح الزائر است، كه مى نويسد:
زيارة ثانية بألفاظ شافية يزاربها الحسين - صلوات اللَّه عليه - زاربها المرتضى علم الهدى - رضوان الله عليه - قال: فإذا أردت الخروج فقل: أللّهمّ إليك توجهت.... ثم تدخل القبة الشريفة و تقف على القبر الشريف و قل: السلام على آدم صفوة الله...3.
علامه مجلسى هم در نقل اين زيارت، به كتاب سيد مرتضى(ره) اشاره كرده است.4
سومين كس، ابن المشهدى (م. 595 ق.)، شاگرد شاذان بن جبريل قمى، عبدالله بن جعفر دوريستى و ورام بن ابى فراس، و استاد ابن نماحلّى و فخاربن معد حائرى است. ابن المشهدى درباره زيارت ناحيه در كتاب المزار الكبير، مى نويسد:
 زيارة أخرى فى يوم عاشورا لأبى عبدالله الحسين ممّا خرج من الناحية إلى أحد الأبواب. قال: تقف عليه و تقول: السلام على آدم صفوةالله...5.
چهارمين عالم شيعه كه به نقل آن پرداخته، سيدبن طاووس، رضى الدين على بن موسى بن طاووس حسنى بغدادى (م.664 ق.)، است كه اين زيارت را در مصباح الزائر نقل كرد6 و پس از اين دو كتاب بود كه زيارت ناحيه در كتابهاى حديثى و مزار متأخران نقل گرديد، و ترجمه ها و شرحهاى متعدد بر آن نگاشته شد. دراين باره، مى توان به كتابهاى ذيل اشاره كرد:
    1. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 98، ص 317 و تحفة الزائر، ص333، زيارت چهارم امام حسين(ع)؛
    2. محدث نورى، مستدرك الوسائل، ج10، ص335؛
    3. شيخ ابراهيم بن محسن كاشانى، الصحيفة المهديه، ص203؛
    4. محدث قمى، نفس المهموم، ص233 و ترجمه كمره اى، ص104؛
    5. ميلانى، قادتنا كيف نعرفهم، ج6، ص115؛
    6. گروه نويسندگان (زير نظر آيت الله بروجردى)، جامع أحاديث الشيعه، ج15، ص405؛
    7. سيد محمود، دهسرخى،  رمزالمصيبة، ج3، ص10.
    پس، اين زيارت، سابقه اى هزار ساله دارد، و در كتابها و گفتارهاى عالمان شيعه مشهور بوده است.
 
 صدور زيارت ناحيه
اصل صدور زيارت ناحيه از سوى امام معصوم(ع)، در كتب قدما پذيرفته شده بود. علماى بزرگ شيعه آن را به عنوان يك زيارت مأثور و حديث مشهور، در كتابهاى خويش ذكر كرده اند. شيخ مفيد (م.413ق.) در مزار خود، مى نويسد:
زيارة أخرى فى يوم عاشورا برواية اخرى.
از اين جمله معلوم مى شود كه اين روايت، مروى بوده و از جمله احاديث صادره از معصوم به شمار مى رفته است7.
سيد مرتضى (م.436 ق.) به هنگام زيارت امام حسين(ع)، نخست اين زيارت را مى خواند و سپس زيارت ديگر را قرائت مى كرد. سيدبن طاووس در مصباح الزائر مى نويسد:
زاربها المرتضى علم الهدى - رضوان الله عليه.8
و هم، در نسخه خطى كتاب المزار - از نويسنده اى كهن و نامعلوم، كه نسخه آن به شماره 426 در كتابخانه آيت الله مرعشى قم موجود است - نوشته شده است:
زيارة أخرى تختص بالحسين - صلوات الله عليه - و هى مروية بأسانيد مختلفة و هى أوّل زيارة زاربها المرتضى علم الهدى - رضوان الله عليه.9
و معلوم است كه تا زيارتى مروى از امام معصوم (ع) نبوده باشد، فقيهى بزرگ و عالمى سترگ مانند سيد مرتضى، آن را بر زيارات ديگر - مانند زيارت عاشورا - مقدم نمى داشته و نمى خوانده است.10
ابن المشهدى (م.595ق.) هم صريحاً مى نويسد:
زيارة أخرى فى يوم عاشورا لأبى عبدالله الحسين ممّا خرج من الناحية إلى أحد الابواب11.
از اين جمله، به صراحت روشن مى شود كه زيارت ناحيه، از سوى امام زمان(ع) صادر گرديده و به يكى از نواب خاصه و ابواب اربعه داده شده است. پس از آن، از طريق راويان بعدى به دست شيخ مفيد رسيده و از ايشان به سيد مرتضى و راويان پس از وى، منتقل شده است. از همين رو، اسناد اين زيارت به امام زمان(ع) در كتب متأخران، بدون هيچ شك و شبهه اى بوده است.
شيخ ابراهيم بن محسن كاشانى هم در الصحيفة المهدية مى نويسد:
زيارة صدرت من الناحية المقدسة إلى أحد النواب الأربعة.12
محدث قمى در نفس المهموم مى نويسد:
فكان كما وصفه ابنه الإمام المهدى.13
آيت الله سيدمحمد هادى ميلانى هم مى نويسد:
 ونجد فى زيارة الإم المهدى - صلوات الله و سلامه عليه - وصفاً دقيقاً لما جرى على جده الحسين (ع).14
در كتاب حماسه حسينى استاد شهيد مرتضى مطهرى هم بخشهايى از اين زيارت نقل شده است.15
 
 اسناد زيارت ناحيه
اين زيارت سند دارد؛ به طورى كه با اسناد محكم، به شيخ مفيد، سيدمرتضى و ابن المشهدى مى رسد. احتمالاً با سند در كتاب مزار شيخ مفيد و مصباح سيدمرتضى روايت شده، اما با فقدان اين دو كتاب، و حذف اسناد زيارات در مزار ابن المشهدى - به دليل اختصار - سند اين زيارت هم مفقود شده است. خود ابن مشهدى در آغاز كتابش، تصريح مى كند كه اين زيارات با سند متصل به من رسيده است. او مى نويسد:
فإنّى قد جمعت فى كتابى هذا من فنون الزيارات.... ممّا اتصلت به من ثقات الرواة إلى السادات.16
اما ابن المشهدى براى اختصار كتابش و اطمينانى كه به صدور زيارات از معصوم داشت، آنها را حذف كرد. علامه مجلسى پس از نقل عبارت ابن مشهدى، مى نويسد:
 فظهر أنّ هذه الزيارة منقولة مروية.17
در نسخه كتاب المزار - كه به شماره 462 در كتابخانه آيت الله مرعشى موجود است (ورق 146) - درباره اين زيارت چنين آمده است:
»و هى مروية بأسانيد مختلفة«.
در مستدرك الوسائل نيز اين عبارت بدون واژه »مختلفه« آمده است18. شيخ مفيد هم در كتاب مزار و در وصف اين زيارت، چنين نگاشت:
زيارة أخرى فى يوم عاشوراء بدراية أخرى.19
مسلّم است تا اين زيارت داراى سند عالى و استوار نباشد، شيخ مفيد و سيدمرتضى آن را در كتابشان نمى آوردند، و سيد مرتضى آن را بر زيارات ديگر - مانند زيارت عاشورا، كه داراى سندى محكم و متعدد است - مقدم نمى داشت و نمى خواند.
پس، زيارت ناحيه داراى سند صحيح و معتبر است، كه از امام زمان(ع) صادر شده و از طريق يكى از نايبان خاص آن حضرت، به راويان اخبار، از آنان به شيخ مفيد، سپس به ابن المشهدى و از او به سيدبن طاووس، علامه مجلسى و ديگران رسيده است.
 
 زيارت ناحيه ثانيه (رجبيه)
يكى ديگر از زيارات ناحيه، زيارتى است كه سيدبن طاووس در اقبال، ضمن اعمال روز عاشورا به سند خويش روايت كرد. اين زيارت مشتمل بر نام شهيدان كربلاست، و با جمله: »السلام على اول قتيل من نسل خير سليل« آغاز مى شود20 نيز، پيش از سيدبن طاووس اين زيارت در مزار شيخ مفيد21 و مزار كبير ابن المشهدى22 آمده است. اين زيارت با اضافاتى، شامل زيارت امام حسين(ع). على اكبر(ع) و ديگر شهدا - بدون ذكر نام يكايك آنان -، بنابر نقل شيخ مفيد و سيدبن طاووس، در اعمال اول ماه رجب و شب نيمه شعبان هم تكرار شده و معروف به »زيارت رجبيه« است23. سيدبن طاووس در پايان نقل اين زيارت مى فرمايد:
قد تقدم عدد الشهداء فى زيارت عاشورا برواية تخالف ماسطرناه فى هذا المكان، و يختلف فى أسمائهم ايضاً و فى الزيادة و النقصان، و ينبغى أن تعرف - أيدك الله بتقواه - إننّا تبعنا فى ذلك ما رأيناه او رويناه، و نقلنا فى كل موضع كما وجدناه«.
 
 سند زيارت ناحيه ثانيه
سيد - و هم ابن المشهدى در مزار خود - به سند متصل خويش از جدّش، شيخ طوسى، از ابو عبدالله محمدبن احمدبن عياش، از ابومنصور بن عدالمنعم بن نعمان بغدادى نقل مى كند كه در سال 252ق، از ناحيه مقدسه به دست شيخ محمد بن غالب اصفهانى، اين زيارت خارج شد. متن عبارت، چنين است:
 خرج من الناحية سنة اثنتين و خمسين و مأتين على يد الشيخ محمد بن غالب الإصفهانى.
با اين كه سند اين زيارت در كمال اتقان و اعتبار است، اما پرسشهاى چندى مطرح مى شود:
    1. كلمه ناحيه، اشاره به كدام امام دارد؟
    2. آيا اين سال، صحيح است؟
 محققان از علما درباره اين جمله، چند احتمال داده اند:
    1. علامه مجلسى مى فرمايد:
 و اعلم أنّ فى تاريخ الخبر إشكالا لتقدمها على ولادة القائم (ع) بأربع سنين. لعلّها كانت اثنتين و ستين و مأتين و يحتمل أن يكون خروجه عن ابى محمد العسكرى(ع).24
    2. ملا عبدالله بن نورالله بحرانى مى نويسد:
 هكذا فى جميع النسخ إلاّ أنّ هذا التاريخ لا يناسب ولادة و غيبة الإمام المهدى(ع) بفصل عدة سنوات فيحتمل تصحيف الرقم، أو أنّها وردت عن الإمام العسكرى(ع).25
    3. حاج ميرزا ابوالفضل تهرانى مى نويسد:
 و ظاهراً، مراد به ناحيه، حضرت امام حسن عسكرى است؛ چنانچه در كثيرى از اخبار، اين اطلاق شايع است، چه اين تاريخ سابق بر ولادت امام زمان است.26
    4. حاج فرهاد ميرزا معتمدالدوله مى نويسد:
 گويند: تاريخ خبر خالى از اشكال نيست، چون ولادت با سعادت امام زمان در سال 256 است و خروج اين زيارت، چهار سال قبل از ميلاد است، و احتمال دارد كه از امام عسكرى باشد و نساخ اشتباه كرده باشند.27
    5. محمد ابراهيم آيتى مى گويد:
 در زيارت ناحيه مقدسه كه در اقبال سيدبن طاووس نقل شده، نام هفتاد و دو نفر از شهدا ذكر شده است. و اين زيارت، كه تاريخ صدور آن از ناحيه مقدسه سامراء، سال 252ق. مى باشد، بايد از ناحيه مقدسه امام حسن عسكرى(ع) شرف صدور يافته باشد، نه از ناحيه مقدسه امام زمان(ع). چه در اين تاريخ؛ يعنى سال 252ق، هنوز امام زمان تولد نيافته بود، و هشت سال ديگر؛ يعنى تا سال 260ق. پدرش امام يازدهم(ع) زنده بود.28
بنابراين، اگر سال 252 را صحيح بدانيم و احتمال تصحيف - كه در متون خطى قديم بسيار است و اشباه و نظاير فراوان دارد - ندهيم، مراد از ناحيه، امام عسكرى(ع) است. اما اگر اين سال را نادرست بدانيم و مانند علامه مجلسى و ملا عبدالله بحرانى، احتمال تصحيف بدهيم و صحيح آن را »ستين« بدانيم، مراد از ناحيه، ناحيه مقدسه امام زمان (ع) خواهد بود.
اما در زيارت رجبيه - كه در بخشى از آن با زيارت ناحيه، شباهت به چشم مى خورد -، احتمال فراوان است كه زيارت جداگانه و مروى از يكى از امامان (ع) بوده باشدكه با توجه به فقدان اصل مزار شيخ مفيد و عدم سند، نمى توانيم به گوينده آن پى ببريم.
 
 
 
 
 


پى نوشتها:
 ×   برگرفته از: مجله مسجد، ش66.
 1 .   محمدباقرمجلسى، بحارالانوار، ج 98، 317.
 2 .   ر.ك:سيدمحمد امين، اعيان الشيعه، ج 8، 219.
 3 .   ابن طاووس، مصباح الزائر، 221.
 4 .   بحارالانوار، ج98، 328.
 5 .   ابن المشهدى، المزار الكبير، 496 - 519.
 6 .   ابن طاووس، مصباح الزائر، 192.
 7 .   بحارالانوار، ج 98، 317، ح 8؛ ميرزاحسين نورى، مستدرك الوسائل، ج10، 335، ح 16؛ جامع احاديث الشيعه، ج 15، 405، ح 16 و 17.
 8 .   ابن طاووس، مصباح الزائر، 221.
 9 .   نامعلوم، المزار، ورق 146.
 10.   ر.ك: مستدرك الوسائل، ج 10، 335، ح 17.
 11.   ابن المشهدى، المزار الكبير، 496.
 12.   ر.ك: كاشانى، الصحيفة المهدية، 203.
 13.   شيخ عباس قمى، نفس المهموم، 233.
 14.   ميلانى، قادتنا كيف نعرفهم، ج 6، 115.
 15.   مرتضى مطهرى، حماسه حسين، ح1، 191.
 16.   المزار الكبير، 27.
 17.   بحارالانوار، ج 98، 328.
 18.   مستدرك الوسائل، ج 10، 335، ح17.
 19.   بحارالانوار، ج98، ص317، ح8.
 20.   بحارالانوار، ج 98، 274-269.
 21.   همان، ج98، 274.
 22.   المزار الكبير، 162 - 164.
 23.   بحارالانوار، ج98، 341-336.
 24.   همان.
 25.   بحرانى، عوالم العلوم، ج 63 (مخطوط)، ص787، تحت عنوان: الأخبار، الائمة، القائم اوابيه.
 26.   تهرانى، شفاءالصدور، ج 1، 243.
 27.   معتمدالدوله، قمقام زخار، 677.
 28.   آيتى، بررسى تاريخ عاشورا، 123
موعود شماره چهل  و دو
 
< قبل   بعد >
spacer

spacer

Creative Commons License
(cc) 2020 Mouood Researching Institute. This work is licensed under a Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 License.
هرگونه استفاده از محتويات اين پايگاه اطلاع رساني، در هر کجاي دنيا، تنها براساس مفاد توافقنامه Creative Commons 3.0، مجاز است.
(ح) 1386 تمامي حقوق اين پايگاه اطلاع رساني، متعلق به مؤسسه فرهنگي موعود است.